ሰበር ሰሚ ችሎት ውሳኔዎች በወንጀል ጉዳይ ሰቶ የነበረው ላይ የተደረገ ዝርዝር የሕግ ትንተና

Aug 26

12 min read

1. የሰበር መዝገብ ቁጥር 72304 (የውሳኔ ቀን፡ ሰኔ 18 ቀን 2004 ዓ.ም.)

የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ጉዳዩ *በአንድ የወንጀል ድርጊት ሁለት ጊዜ የመከሰስና የመቀጣትን** (የድጋሚ ቅጣት ክልከላ) ሕጋዊነትን እንዲሁም ለዚህ መሠረታዊ መብት መተግበር መሟላት ያለባቸውን ሕጋዊ መስፈርቶች የሚመለከት ነው።

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

ተጠሪ (ተማሪ ሐጎስ ወልደሚካኤል) የካቲት 22 ቀን 2002 ዓ.ም. ከቀኑ 8፡00 ሰዓት ላይ ድንጋይ ወርውሮ ሟች ግደይ ገብረየሱስ ጭንቅላታቸውንና አከርካሪያቸውን በመምታት ጉዳት አድርሶባቸዋል። ዐቃቤ ሕግ መጀመሪያ ላይ የካቲት 24 ቀን 2002 ዓ.ም. ተጠሪው ቀላል የአካል ማጉደል ወንጀል (በወንጀል ሕግ አንቀጽ 556(2)(ሀ) መሠረት) ፈጽሟል ብሎ በወንበርታ ወረዳ ፍርድ ቤት ከስሶት ተጠሪው ጥፋተኛ ተብሎ በ500 ብር የገንዘብ መቀጮ ተቀጥቷል። ነገር ግን ሟች መጋቢት 30 ቀን 2002 ዓ.ም. በሞት የተለዩ ሲሆን፣ የሟች ሕይወት ያለፈው በተጠሪው የድንጋይ ምት ጭንቅላታቸው ላይ በደረሰባቸው ጉዳት ምክንያት መሆኑ በሚኒሊክ ሆስፒታል ተረጋገጠ። በዚህም ምክንያት ዐቃቤ ሕግ በወንጀል ሕግ አንቀጽ 540 (ሆነ ብሎ የሰው መግደል ወንጀል) ተጠሪውን በአጽቢ ወረዳ ፍርድ ቤት በድጋሚ ከሰሰው።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

ተጠሪው በወንጀል አንቀጽ 540 የተደነገገውን በመተላለፍ ሰው ለመግደል አስቦ ድንጋይ ወርውሮ ሟች አቶ ግደይ ገብረየሱስን ገድሏል በሚል በድጋሚ መከሰሱ እና በበታች ፍርድ ቤቶች ጥፋተኛ ተብሎ መቀጣቱ **የሕገ መንግሥቱን አንቀጽ 23 እና የወንጀል ሕግ አንቀጽ 2 ንዑስ አንቀጽ 5 የሚጥስ ነው ወይስ አይደለም?**

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

የሥር ፍርድ ቤት (የአጽቢ ወረዳ ፍርድ ቤት) እና ይግባኝ ሰሚው የዞኑ ከፍተኛ ፍርድ ቤት፣ ተጠሪው ቀደም ሲል በዚሁ የወንጀል ድርጊት (ቀላል የአካል ማጉደል) የመጨረሻ በሆነ ፍርድ ጥፋተኛ ተብሎ የተቀጣ መሆኑን ወደ ጎን በመተው፣ በድጋሚ በሰው መግደል ወንጀል ጥፋተኛ ብለው **የ10 ዓመት ጽኑ እስራት መወሰናቸው መሠረታዊ የሕግ ስህተት** ነው።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 23 እና በወንጀል ሕግ አንቀጽ 2(5) መሠረት ማንኛውም ሰው በወንጀል ሕግና ሥነ-ሥርዓት መሠረት ተከስሶ የመጨረሻ በሆነ ውሳኔ ጥፋተኝነቱ በተረጋገጠበት ወይም በነፃ በተለቀቀበት ወንጀል **እንደገና አይከሰስም ወይም አይቀጣም**።

* ይህ መብት እንዲጠበቅ ሁለት መሠረታዊ መስፈርቶች ሊሟሉ ይገባል፡- 1) ተከሳሹ በተመሳሳይ የወንጀል ድርጊት በወንጀል ሕግና ሥነ-ሥርዓት መሠረት የተከሰሰ የነበረ መሆኑ፣ 2) በተከሰሰበት ድርጊት የመጨረሻ በሆነ ፍርድ ጥፋተኛ ሆኖ የተቀጣ ወይም በነፃ የተለቀቀ መሆኑ።

* ዐቃቤ ሕግ ክስ ከማቅረቡ በፊት ተከሳሹ የፈጸመው ድርጊት ያስከተለውን ወይም ሊያስከትል የሚችለውን ውጤት ሁለንተናዊ በሆነ መንገድ በማገናዘብና አግባብነት ያለውን የሕግ ድንጋጌ በጥንቃቄ የመምረጥ ግዴታ አለበት። **ዐቃቤ ሕግ ይህን ግዴታ ሳይወጣ ቀርቶ** ተከሳሹን በቀላል ወንጀል ከስሶ የመጨረሻ ውሳኔ ከተሰጠ በኋላ \"ተሳስቻለሁ\" በሚል በድጋሚ ሊከስሰው አይችልም።

* በድጋሚ ያለመከሰስ መብት መሠረታዊ ሕገ-መንግሥታዊ መብት በመሆኑ **በማንኛውም የክርክር ደረጃ (በሰበር ደረጃም ቢሆን) ሊነሳ ይችላል**። ስለዚህ የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት ሁለተኛውን ክስ ውድቅ ማድረጉና የበታች ፍርድ ቤቶችን ውሳኔ መሻሩ የሕግ መሠረት አለው።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎቱ ቀደም ሲል የነበሩ አስገዳጅ ውሳኔዎችን (binding precedents) አንስቶ ከሆነ፣ እነሱም ምንድን ናቸው እና በምን ምክንያት?:

በዚህ መዝገብ ላይ የሰበር ችሎቱ ቀደም ሲል የሰጠውን አስገዳጅ ውሳኔ አልጠቀሰም (በመዝገቡ የተመለከተ ቀደምት አስገዳጅ ውሳኔ የለም)።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

የሕገ መንግሥቱን አንቀጽ 23 እና የወንጀል ሕግ አንቀጽ 2(5) መሠረት በማድረግ ሁለተኛውን ክስ ውድቅ ያደረገውና ተጠሪውን ያሰናበተው **የትግራይ ክልል ጠቅላይ ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በመዝገብ ቁጥር 42048 በግንቦት 23 ቀን 2003 ዓ.ም የሰጠው ውሳኔ ጸንቷል**።

---

## 2. የሰበር መዝገብ ቁጥር 151034 (የውሳኔ ቀን፡ ጥቅምት 28 ቀን 2011 ዓ.ም.)

### የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ጉዳዩ በወንጀል ጉዳይ የመጨረሻ ፍርድ ከተሰጠ በኋላ **አዲስ የወጣው ሕግ ተከሳሹን የሚጠቅም በሆነ ጊዜ እንዴት ይፈጸማል?** እንዲሁም እንዲህ ዓይነቱ አቤቱታ ለመጠየቅ የጊዜ ገደብ አለ ወይስ የለም? የሚለውን የሕግ ትርጓሜ የሚመለከት ነው።

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

አመልካች (አማረ ረታ) በቀድሞው የጉምሩክ አዋጅ ቁጥር 622/2001 ስር ጥፋተኛ ተብሎ በፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በ16,000 ብር የገንዘብ መቀጮ እና በ24 ዓመት ጽኑ እስራት እንዲቀጣ የተወሰነ ሲሆን፣ በይግባኝ ቅጣቱ ወደ 18 ዓመት ጽኑ እስራት ዝቅ ተደርጓል። አመልካቹ ይህንን ቅጣት በማረሚያ ቤት እየፈጸመ እያለ አዲስ የጉምሩክ አዋጅ ቁጥር 859/2006 ወጥቷል። ይህ አዲስ አዋጅ ለተመሳሳይ ጥፋት የሚደነግገው ቅጣት የቀለለና አመልካቹን የሚጠቅም በመሆኑ አመልካቹ በአዲሱ አዋጅ መሠረት ቅጣቱ እንዲታይለት ለፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት አቤቱታ ቢያቀርብም ውድቅ ተደርጎበታል።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

በወንጀል ጉዳይ የወንጀል ሕግ ወደ ኋላ ተመልሶ እንዲሠራ የሚደረገው መቼ ነው? እንዲህ ዓይነት አቤቱታስ እስከ መቼ ሊቀርብ ይችላል (የጊዜ ገደብ አለው ወይ)?

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

የስር ፍርድ ቤቶች አዲሱ ሕግ የቀድሞውን ሕግ በመሻር ድርጊቱን ወንጀልነት ሙሉ በሙሉ ካላስቀረ በስተቀር የቅጣት ማቅለልን ብቻ መሠረት በማድረግ የሚቀርብን አቤቱታ \"አናስተናግድም\" በማለታቸውና የአመልካቹን አቤቱታ ውድቅ ማድረጋቸው **የሕገ መንግሥቱን አንቀጽ 22(2) እና የወንጀል ሕግ አንቀጽ 6ን ያላገናዘበ መሠረታዊ የሕግ ስህተት** ነው።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* የወንጀል ሕግ ወደ ኋላ ተመልሶ የማይሠራ መሆኑ መሠረታዊ መርህ ቢሆንም፣ ከዚህ መርህ ልዩ ሁኔታ ተብሎ የተደነገገው ድርጊቱ ከተፈጸመ በኋላ የወጣው ሕግ ለተከሳሹ ወይም ለተቀጣው ሰው ጠቃሚ (ቅጣቱን የሚያቀልል) ሆኖ ከተገኘ **ወደ ኋላ ተመልሶ ተፈጻሚ መሆን አለበት** (ሕገ መንግሥት አንቀጽ 22(2)፣ የወንጀል ሕግ አንቀጽ 6)።

* ይህም በወንጀል ጉዳይ ሕግ መተርጎም አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ **ተከሳሽን በሚጠቅም አኳኋን ሊተረጎም ይገባል** የሚለውን ቅቡልነት ያለው መርህ የተከተለ ነው።

* እንዲህ ዓይነቱን አቤቱታ ለማቅረብ በሕግ የተቀመጠ የጊዜ ገደብ የለም። ይህ በባህሪው እንደ መደበኛ የክርክር ጉዳይ የሚታይ ሳይሆን፣ ተቀጪው ቅጣቱን እየፈጸመ ባለበት **በማንኛውም ጊዜ ሊስተናገድ የሚችል** መሠረታዊ መብት ነው።

* **የሰበር መዝገብ ቁጥር 95438 ውሳኔ፡** ቅጣትን በሚመለከት አዲሱ የወንጀል ሕግ ከመውጣቱ በፊት በተፈፀመ ወንጀል ከተፈረደበት እና ወንጀሉ በተፈፀመበት ጊዜ ሥራ ላይ ከነበረው ይልቅ አዲሱ ሕግ ለተከሳሹ ቅጣትን የሚያቀልለትና የሚጠቅም ሆኖ ከተገኘ **በአዲሱ ሕግ ያለው ቅጣት እንደሚፈጸምበት** ለማረጋገጥ ይህንን አስገዳጅ ውሳኔ ጠቅሷል።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

የፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት እና የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጡት ትዕዛዝና ውሳኔ ተሰርዟል፤ አመልካች ያቀረበው አቤቱታ ተመርምሮ በአዲሱ ሕግ መሠረት ተገቢው የቅጣት ማሻሻያ ውሳኔ እንዲሰጥበት **መዝገቡ በወ/መ/ሥ/ሥ/ሕግ ቁጥር 195(2)(ሀ) መሠረት ለፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ተመልሷል**።

---

## 3. የሰበር መዝገብ ቁጥር 223134 (የውሳኔ ቀን፡ ነሐሴ 30 ቀን 2014 ዓ.ም.)

### የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ወንጀሉ ተፈጸመ በተባለበት ጊዜ ሥራ ላይ ያልነበረን እና ገና ወደፊት የወጣን የወንጀል ሕግ **ወደ ኋላ በመመለስ ተከሳሽ ላይ ተፈጻሚ የማድረግ** ሕጋዊነት ክርክር።

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

አመልካቹ (ሐዱሽ ገ/ስላሴ) ጥር 17 ቀን 1996 ዓ.ም. በአኙዋክ ብሔረሰብ ዞን ጎግ ወረዳ ቴዶ ቀበሌ የአቶ ኦሞድ ኡቻላ የሆኑትን 47 የቀንድ ከብቶች ወስዶ (11ዱን የመለሰ ቢሆንም 36 ከብቶች እስካሁን ያልመለሰ) በሚል የዘረፋ ወንጀል ግንቦት 3 ቀን 2014 ዓ.ም. ክስ ቀርቦበታል። የስር ፍርድ ቤት አመልካቹ በ1996ቱ የወንጀል ሕግ አንቀጽ 671(1)(ሀ)(ሐ) (ከባድ ውንብድና) ስር ጥፋተኛ ነው በማለት በአስር ዓመት ጽኑ እስራት እንዲቀጣ ወስኖበታል (በይግባኝ ቅጣቱ ወደ አምስት ዓመት ጽኑ እስራት ዝቅ ተደርጓል)።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

አመልካቹ ጥር 17 ቀን 1996 ዓ.ም. ለፈጸመው ድርጊት ከግንቦት 1 ቀን 1997 ዓ.ም. ጀምሮ ሥራ ላይ የዋለውን የ1996ቱን የወንጀል ሕግ ድንጋጌ መሠረት አድርጎ ጥፋተኛ መባሉና መቀጣቱ **ሕጋዊ ነው ወይስ አይደለም?**

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

የበታች ፍርድ ቤቶች ወንጀሉ ከተፈጸመበት ጊዜ (ጥር 17 ቀን 1996 ዓ.ም.) በኋላ የወጣውንና ሥራ ላይ የዋለውን የ1996ቱን የወንጀል ሕግ (ከግንቦት 1 ቀን 1997 ዓ.ም. ጀምሮ የጸናውን) ወደ ኋላ በመመለስ አመልካቹ ላይ ተፈጻሚ ማድረጋቸው **መሠረታዊ የሕግ ስህተት** ነው።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* አንድ ሰው በወንጀል ጥፋተኛ ሊባልና ሊቀጣ የሚችለው ድርጊቱን በፈጸመበት ጊዜ ሥራ ላይ በነበረና አስቀድሞ በወጣ ሕግ በተደነገገው መሠረት ብቻ ነው (ሕገ መንግሥት አንቀፅ 22(1) እና የወንጀል ሕግ አንቀጽ 23(2)፣ 58 እና 59)።

* የ1996ቱ የወንጀል ሕግ ተፈፃሚነት ወሰን ወይም ሥራ ላይ መዋል የጀመረው **ከግንቦት 1 ቀን 1997 ዓ.ም. ጀምሮ** ነው።

* በመሆኑም ጥር 17 ቀን 1996 ዓ.ም. ለተፈጸመ ድርጊት ገና ከግንቦት 1 ቀን 1997 ዓ.ም. ጀምሮ ሥራ ላይ የዋለውን የወንጀል ሕግ በመጥቀስ ጥፋተኛ ማድረግ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 22(1) እና የወንጀል ሕግ አንቀጽ 5 ላይ የተደነገገውን የሚጥስ በመሆኑ ውሳኔው መሻር አለበት።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

የጋምቤላ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ እና ይግባኝ ሰሚ ችሎቶች እንዲሁም የጋምቤላ ከተማ ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጡት ውሳኔዎችና ትዕዛዞች በሙሉ ተሽረዋል፤ **አመልካች ላይ የቀረበው የወንጀል ክስ እንዲሰረዝ ተወስኖ፣ አመልካቹ በሌላ ወንጀል የማይፈለግ ከሆነ ከእስር እንዲፈታ ታዟል**።

---

## 4. የሰበር መዝገብ ቁጥር 103775 (የውሳኔ ቀን፡ ሰኔ 15 ቀን 2007 ዓ.ም.)

### የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ለተደራራቢ ወንጀሎች የቅጣት ውሳኔ ሲሰላ ተፈጻሚ ሊሆን የሚገባው **የወንጀል ክስ በቀረበበት ጊዜ የነበረው ወይስ የጥፋተኝነት ውሳኔ በሚሰጥበት ጊዜ ተሻሽሎ የወጣው የቅጣት አወሳሰን መመሪያ ነው?** እንዲሁም ፍርድ ቤቱ ለእስራት ቅጣት መነሻ የሚወድቅበትን እርከን እንዴት መለየት አለበት?

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

አመልካቹ (ሀብቱ ቱሉ ዳዲ) በአምስት የተለያዩ ክሶች (ሐሰተኛ የመንግሥትና የዩኒቨርሲቲ ሰነድ ማዘጋጀትና መገልገል የሙስና ወንጀል፣ ከባድ ማታለል ወዘተ) ጥፋተኛ ተብሏል። የስር ፍርድ ቤት አመልካቹን በአምስቱም ክሶች ጥፋተኛ ካደረገ በኋላ ለእያንዳንዱ ክስ የ2 ዓመት እስራት መነሻ ቅጣት ወስዶ በድምሩ የ10 ዓመት እስራት መነሻ ቅጣት ወስኗል። ይህ 10 ዓመት መነሻ ቅጣት የሚወድቅበትን እርከን በእርከን 29 ላይ አሳርፏል። ከዚያም ሁለት የቅጣት ማቅለያዎችን በመያዝ (እያንዳንዱን 2 እርከን በማስቀነስ) ቅጣቱን ወደ እርከን 27 አውርዶ በአመልካቹ ላይ የ8 ዓመት ከአምስት ወር ጽኑ እስራት እና የ10,000 ብር የገንዘብ መቀጮ ወስኖበታል (ይህም በይግባኝ ጽኗል)። የስር ፍርድ ቤት ይህንን ቅጣት ያሰላው በተሻሻለው መመሪያ ቁጥር 2/2006 መሠረት ሲሆን፣ ወንጀሉ በተፈጸመበትና ክስ በቀረበበት ወቅት በሥራ ላይ የነበረው ግን መመሪያ ቁጥር 1/2002 ነበር።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

1. የቅጣት ውሳኔው መሠራት ያለበት ክስ በቀረበበት ጊዜ ተፈጻሚ በነበረው የቅጣት መመሪያ ነው ወይስ የጥፋተኝነት ውሳኔ በተሰጠበት ጊዜ በነበረው መመሪያ?

2. የስር ፍርድ ቤት የእስራት ቅጣት መነሻ የሚወድቅበትን እርከን በተገቢው መንገድ ለይቶአል ወይስ አልለየም?

3. በአመልካች ላይ ሊወሰን የሚገባው ትክክለኛ የቅጣት መጠን ምን ያህል ነው?

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

* አመልካች ወንጀሉን በፈጸመበትና ክስ በቀረበበት ጊዜ ያልነበረውን መመሪያ ቁጥር 2/2006 በአመልካች ላይ መተግበራቸው (ይህ መመሪያ ከቀድሞው መመሪያ በተሻለ ሁኔታ የአመልካቹን መብትና ጥቅም የማያስከብር ሆኖ እያለ)።

* ድምር መነሻ ቅጣቱ (10 ዓመት) በሁለቱም መመሪያዎች መሠረት በሦስት ተከታታይ እርከኖች ውስጥ የሚገኝ በመሆኑ፣ ፍርድ ቤቱ ዝቅተኛውን እርከን መያዝ ሲገባው **ከፍተኛውን እርከን (እርከን 29) መያዙ መሠረታዊ የሕግ ስህተት** ነው።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 22 እና በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 6 መሠረት ተፈጻሚ ሊሆን የሚገባው **ተከሳሹን የሚጠቅመው ሕግ/መመሪያ ብቻ** ነው።

* መመሪያ ቁጥር 2/2006 በመመሪያ ቁጥር 1/2002 ከነበረው የቅጣት ማቅለያ እርከን አቀናነስ (እያንዳንዱ ማቅለያ 3 እርከን የሚያስቀንስ ሲሆን፣ በአዲሱ ግን 2 እርከን ነው የሚያስቀንሰው) ያነሰ ጥቅም የሚሰጥ በመሆኑ፣ አመልካቹ ላይ ተፈጻሚ መሆን የነበረበት **መመሪያ ቁጥር 1/2002 ነው**።

* የአምስቱ ክሶች ድምር መነሻ ቅጣት (10 ዓመት) የሚወድቅበትን እርከን ዝቅተኛውን ማለትም **እርከን 27 ተደርጎ መያዝ ነበረበት**።

* በመመሪያ ቁጥር 1/2002 መሠረት ሁለት ማቅለያዎች በድምሩ 6 እርከን ስለሚያስቀንሱ ከእርከን 27 ወደ እርከን 21 ይወርዳል። በዚህ እርከን የፍርድ ቤቱ የፍቃድ ሥልጣን ደግሞ ከአምስት ዓመት እስከ ስድስት ዓመት በመሆኑ አመልካቹ **በአምስት ዓመት ጽኑ እስራት ሊቀጣ ይገባል**።

* **የሰበር መዝገብ ቁጥር 95438 ውሳኔ፡** ወንጀል ከተፈጸመ በኋላ የወጣ አዲስ ሕግ/መመሪያ ወደ ኋላ ተመልሶ ተፈጻሚ የሚሆነው ተከሳሹን የሚጠቅም ሆኖ ከተገኘ ብቻ መሆኑን ለማስረዳት እና በየትኛውም እርከን የሚገኝ ፍርድ ቤትን የሚያስገድድ የሕግ ትርጓሜ መሆኑን ለማረጋገጥ ይህንን አስገዳጅ ውሳኔ በምክንያትነት ጠቅሷል።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

የበታች ፍርድ ቤቶች የጥፋተኝነት ውሳኔ የጸና ሲሆን፣ የቅጣት ውሳኔው ተሻሽሎ **አመልካች በ5 (አምስት) ዓመት ጽኑ እስራት እንዲቀጣ** ተወስኗል። የበታች ፍርድ ቤቶች የገንዘብ መቀጮ ውሳኔ አልተነካም።

---

## 5. የሰበር መዝገብ ቁጥር 237423 (የውሳኔ ቀን፡ መጋቢት 26 ቀን 2016 ዓ/ም)

### የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ታክስ ከፋይ ድርጅት ያለደረሰኝ ግብይት በመፈጸሙ ምክንያት ቀደም ሲል አስተዳደራዊ የገንዘብ ቅጣት የተቀጣ መሆኑ የወንጀል ክስ እንዳይመሰረትበት ያግዳል ወይስ አያግድም (የድጋሚ ቅጣት ክልከላ / Double Jeopardy)? እንዲሁም የሕግ ሰውነት ያለው ድርጅት በአዋጅ ቁጥር 983/2008 መሠረት ያለደረሰኝ ግብይት በመፈጸሙ በወንጀል ተጠያቂ ሊሆን ይችላል ወይስ አይችልም? የሚለው ነው።

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

አመልካች (የጦሳ ነጋዴዎች አጠቃላይ ንግድ ስራ አክሲዮን ማኅበር) የጥበቃ ሠራተኛ የነበረው ግለሰብ ለአንድ ደንበኛ አልጋ በማስያዝ ብር 120.00 ተቀብሎ ደረሰኝ ሳይሰጥ ግብይት መፈጸሙ በማስረጃ ተረጋግጧል። አመልካች ድርጅት ይህ የወንጀል ክስ ከመቅረቡ በፊት በገቢዎች ሚኒስቴር ኮምቦልቻ ቅርንጫፍ ጽ/ቤት በዚሁ ድርጊት 15,000 ብር አስተዳደራዊ ቅጣት ተቀጥቶ ከፍሏል። በኋላም በደቡብ ወሎ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በወንጀል ሕግ አንቀጽ 34/1 እና በአዋጅ ቁጥር 983/2008 አንቀጽ 120/1 መሠረት በ30,000 ብር የወንጀል የገንዘብ መቀጮ ተቀጥቷል።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

1. አመልካች ድርጅት በአስተዳደራዊ ውሳኔ 15,000 ብር በተቀጣበት ድርጊት በድጋሚ በወንጀል ተከሶ መቅጣቱ የድጋሚ ቅጣት ክልከላን (Principle of Double Jeopardy) ይጥሳል ወይስ አይጥስም?

2. የሕግ ሰውነት ያለው ድርጅት ያለደረሰኝ ግብይት በመፈጸሙ በአዋጅ ቁጥር 983/2008 አንቀጽ 120/1 መሠረት በወንጀል ተጠያቂ መደረጉ ሕጋዊ ነው ወይስ አይደለም?

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

የበታች ፍርድ ቤቶች ውሳኔዎች ላይ መሠረታዊ የሕግ ስህተት አልተገኘም ተብሎ ውሳኔያቸው ጸንቷል። (ይሁን እንጂ በችሎቱ የነበሩ ሁለት ዳኞች በልዩነት/በመስማሚያ ሐሳባቸው ላይ ድርጅቱ በአዋጅ ቁጥር 983/2008 አንቀጽ 120/1 መሠረት በወንጀል ተጠያቂ ሊሆን አይገባም በሚል የበታች ፍርድ ቤቶች ውሳኔ መሠረታዊ የሕግ ስህተት አለበት በማለት አስተያየት ሰጥተዋል)።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 23 እና በወንጀል ሕግ አንቀጽ 2(5) የተደነገገው የድጋሚ ቅጣት ክልከላ መብት የሚመለከተው በፍርድ ቤት በወንጀል ተከስሶ የመጨረሻ ውሳኔ በተሰጠበት ጉዳይ ላይ በድጋሚ መከሰስንና መቀጣትን ብቻ ነው።

* በአዋጅ ቁጥር 983/2008 አንቀጽ 100(1) መሠረት አንድ ሰው አስተዳደራዊ ቅጣት መቀጣቱ የወንጀል ተጠያቂነቱን እንደማያስቀር በግልጽ ተደንግጓል። ስለዚህ **በአስተዳደራዊ ውሳኔ መቀጣት የወንጀል ተጠያቂነትን ስለማያስቀር** የድጋሚ ቅጣት ጥያቄን አያስነሳም።

* ድርጅቶች በወንጀል ተጠያቂ ስለመሆናቸው በተመለከተ በአዋጅ ቁጥር 983/2008 አንቀጽ 120/1 ያለደረሰኝ ግብይት መፈጸም የሕግ ሰውነት የተሰጠውን ድርጅት በወንጀል ተጠያቂ የሚያደርግ መሆኑንና የአዋጁ አንቀጽ 132/1 የድርጅትን የወንጀል ተጠያቂነት ለማስቀረት የተደነገገ አለመሆኑ በሰባት ዳኞች በአብላጫ ድምፅ ታይቶ የተለየ የሕግ ትርጉም እንደማያስፈልገው ተወስኗል።

* **የሰበር መዝገብ ቁጥሮች 48850፣ 58008፣ 69899፣ 74237፣ 94913 ውሳኔዎች፡** የሕግ ሰውነት ያለው ድርጅት ያለደረሰኝ ግብይት ከፈጸመ በወንጀል ተጠያቂ እንደሚሆን ለማረጋገጥ የተጠቀሱ ቀደምት ውሳኔዎች ናቸው። የሰበር ችሎቱ እነዚህን ቀደም ሲል የተሰጡ ውሳኔዎችን ለመለወጥም ሆነ ለማሻሻል የሚያስችል ሕጋዊ ምክንያት የለም ብሏል።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

የአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት የደቡብ ወሎ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመዝገብ ቁጥር 20586 የሰጠው ፍርድ እና የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በመዝገብ ቁጥር 02079051 የሰጠው ትዕዛዝ በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ሥነ-ሥርዓት መመሪያ ቁጥር 17/2015 አንቀጽ 9/1 መሠረት **ጸንቷል**።

---

## 6. የሰበር መዝገብ ቁጥር 85237 (የውሳኔ ቀን፡ መጋቢት 27 ቀን 2005 ዓ.ም.)

### የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ቀደም ሲል በሌላ ሰው ሀብት ያለአግባብ መገልገል ወንጀል (በወንጀል ሕግ አንቀጽ 678) ተከስሶ በነፃ የተለቀቀ ተከሳሽ፣ በኋላ በሐሰተኛ ሰነድ የመንግሥት እግድ ማንሳትና በሐሰተኛ ውክልና ቤቱን መሸጥ (በወንጀል ሕግ አንቀጽ 696(ሐ) እና 378) ወንጀል በድጋሚ መከሰሱ **የድጋሚ ክስ ክልከላ መርህን ይጥሳል ወይስ አይጥስም?** የሚለው ነው።

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

አመልካች (ዘካሪያስ ገ/ጻዲቅ አለማየሁ) ቀደም ሲል በፌዴራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በመ/ቁጥር 64230 በወንጀል ሕግ አንቀጽ 678 (በሌላ ሰው ሀብት ያለአግባብ መገልገል) ክስ ቀርቦበት በማስረጃ አልተረጋገጠም በሚል በነፃ ተለቋል። ይሁን እንጂ በኋላ የቤቱ ባለቤት በሆነው በአቶ ታደሰ ሙለታ ቤት ላይ የተሰጠውን የፍርድ ቤት እግድ ግንቦት 16 ቀን 2002 ዓ.ም. በሐሰተኛ ሰነድ እግድ እንዲነሳ ካደረገ በኋላ፣ በሐሰተኛ ውክልና በመገልገል ቤቱን ለወ/ሮ ሰናይት ብርሃኑ ግንቦት 30 ቀን 2002 ዓ.ም. በብር 1,030,000.00 ሸጦ ለግል ጥቅም አውሏል። በዚህም ምክንያት አመልካቹ በወንጀል ሕግ አንቀጽ 696(ሐ) (ከባድ ማታለል) እና በአንቀጽ 378 (በሐሰተኛ ሰነድ መገልገል) ተከስሶ ጥፋተኛ ተብሎ በ17 ዓመት ጽኑ እስራትና በ40,000 ብር የገንዘብ መቀጮ እንዲቀጣ ተወስኗል።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

አመልካቹ ቀድሞ በነፃ በተሰናበተበት ጉዳይ ላይ በድጋሚ ክስ ቀርቦ ተጠያቂ መደረጉ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 23 እና በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 2(5) የተደነገገውን የድጋሚ ክስ ክልከላ ይጥሳል ወይስ አይጥስም?

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

የበታች ፍርድ ቤቶች ውሳኔዎች ላይ መሠረታዊ የሕግ ስህተት አልተገኘም ተብሎ ውሳኔያቸው ጸንቷል።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* በድጋሚ ላለመከሰስ መሟላት ያለባቸው መስፈርቶች፡ ተከሳሹ በተመሳሳይ የወንጀል ድርጊት ተከሶ የነበረ መሆኑና ቀድሞ በተከሰሰበት የወንጀል ድርጊት የመጨረሻ በሆነ ፍርድ ጥፋተኛ ሆኖ የተቀጣ ወይም በነፃ የተለቀቀ መሆን አለበት።

* ቀድሞ የነበረው ክስ (የመ/ቁጥር 64230) አመልካቹ የወሰደውን የቤት ካርታና ፕላን አልመለሰም በሚል በሌላ ሰው ሀብት ያለአግባብ መገልገል (አንቀጽ 678) ሲሆን፣ የአሁኑ ክስ ግን በፍርድ ቤት የተሰጠውን እግድ በሐሰተኛ ሰነድ ማንሳትንና ሐሰተኛ የውክልና ሰነድ አዘጋጅቶ ቤቱን መሸጥን የሚመለከት የከባድ ማታለልና በሐሰተኛ ሰነድ መገልገል ወንጀል ነው።

* በመሆኑም የአሁኑ ክስ ዝርዝር ይዘት፣ የድርጊቱ አፈጻጸምና የተጣሰው የግል ተበዳይ የመብት አድማስ ቀድሞ ክስ ከቀረበበት ጉዳይ ዝርዝር ይዘት ጋር ፈጽሞ የማይገናኝ የተለየ ድርጊት በመሆኑ **በአንድ ጉዳይ በድጋሚ ተከሷል ሊባል አይችልም**።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

በፌዴራሉ ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ቁጥር 101193 ሕዳር 21 እና ታህሳስ 2 ቀን 2004 ዓ/ም ተሰጥቶ በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችሎት በመ/ቁጥር 79603 የጸናው የጥፋተኝነት እና የቅጣት ውሳኔ **ሙሉ በሙሉ ጸንቷል**።

---

## 7. የሰበር መዝገብ ቁጥር 60217 (የውሳኔ ቀን፡ ጥቅምት 15 ቀን 2004 ዓ.ም.)

### የክርክር ርዕሰ ጉዳይ

ዐቃቤ ሕግ ቀደም ሲል የወንጀል ምርመራ መዝገብን \"ማስረጃ በቂ አይደለም\" በሚል በወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ ቁጥር 42(1)(ሀ) መሠረት ከዘጋው ከሰባት ዓመት በኋላ በዚያው ድርጊት በድጋሚ ክስ ማቅረቡ በሕገ መንግሥቱ የተደነገገውን የድጋሚ ክስ ክልከላ ይጥሳል ወይስ አይጥስም? የሚለው ነው።

### አጭር ያልተከራከሩ/የተረጋገጡ/ እውነታዎች ማጠቃለያ:

አመልካቾች (1ኛ. ም/ኢ/ር ኃይላይ አስገለ፣ 2ኛ. ም/ኮማንደር ይልማ ጥላሁን) ሐምሌ 09 ቀን 1993 ዓ.ም. በአሶሳ ከተማ ክልል ውስጥ ልዩ ስፍራው ግሪን ሆቴል በሚባለው ቦታ የግል ተበዳይ አብዱል መሀሙድ ኢብራሂምን ለመግደል አስበው፣ 1ኛው አመልካች በሽጉጥ ሁለት ጥይት ተኩሶ ቀኝ እጁን በመምታት እንዲሁም 2ኛው አመልካች ወሬ በማቀበልና ዘዴ በመፍጠር ሰውን የመግደል ሙከራ ወንጀል ፈጽመዋል ተብለው ተከሰዋል። የስር የዞኑ ዐቃቤ ሕግ በ1994 ዓ.ም. የተሰበሰበው ማስረጃ ክስ ለማቅረብ የማያስችል ነው በማለት መዝገቡን በወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ ቁጥር 42(1)(ሀ) ዘግቶት የነበረ ቢሆንም፣ ከሰባት ዓመታት በኋላ ግን ክስ አቅርቧል። የስር ፍርድ ቤት ጥፋተኛ ብሎ በ5 ዓመት ጽኑ እስራት የቀጣቸው ሲሆን በይግባኝ 1ኛ አመልካች 4 ዓመት፣ 2ኛ አመልካች 3 ዓመት ጽኑ እስራት እንዲቀቱ ተሻሽሏል።

### በጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተለዩ ህጋዊ ጭፕቶች (legal issues):

ዐቃቤ ሕግ ማስረጃ በቂ አይደለም በሚል መዝገብ ከዘጋ ከሰባት ዓመት በኋላ በድጋሚ ክስ ማቅረቡ የድጋሚ ክስ ክልከላ መርህን (Principle of Double Jeopardy) ይጥሳል ወይስ አይጥስም?

### የበታች ፍርድ ቤቶች በውሳኔያቸው ላይ የፈጸሙት መሠረታዊ የህግ ስህተቶች:

የበታች ፍርድ ቤቶች ውሳኔ ላይ መሠረታዊ የሕግ ስህተት አልተገኘም ተብሎ ውሳኔያቸው ጸንቷል።

### የጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ዋና የህግ ማመዛዘን፣ ትርጉም እና ትንተና:

* በአንድ ወንጀል ድጋሚ የመከሰስና የመቀጣት ክልከላ (Principle of Double Jeopardy) ሊነሳ የሚችለው በፍርድ ቤት ጉዳዩ ታይቶ **የመጨረሻ ውሳኔ (ጥፋተኝነት ወይም የነፃ መልቀቅ) መሰጠቱ ሲረጋገጥ ብቻ ነው**።

* በወንጀል ሥነ-ሥርዓቱ ለአቃቤ ሕግ በተሰጠው ሥልጣን መሠረት ጉዳዩ ክስ ለመመስረት የሚያስችል አይደለም በማለት ምርመራ መዝገብን መዝጋት በፍርድ ቤት የተሰጠ የመጨረሻ ውሳኔ ባለመሆኑ የድጋሚ ክስ ክልከላ መብትን ጥያቄ የሚያስነሳ አይደለም።

* ስለዚህ ዐቃቤ ሕግ ከሰባት ዓመታት በኋላ ክስ ማቅረቡና የበታች ፍርድ ቤቶች ተቀብለው መወሰናቸው የሕግ ግድፈት የለበትም።

### የሰበር ችሎት መጨረሻ ውሳኔ ምንድንነው?

በአሶሳ ዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመ/ቁጥር 2717 ሚያዚያ 25 ቀን 2002 ዓ.ም ተሰጥቶ በክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችሎት ተሻሽሎ በክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የጸናው የጥፋተኝነትና የቅጣት ውሳኔ በወ/መ/ሕ/ሥ/ሥ/ቁጥር 195(2)(ለ-2) መሠረት ጸንቷል

ሰበር ሰሚ ችሎት ውሳኔዎች በወንጀል ጉዳይ ሰቶ የነበረው ላይ የተደረገ ዝርዝር የሕግ ትንተና

Recent Posts

Comments