የኢትዮጵያ የፍትሐ ብሔር ሕግ አንቀጽ 2084 (የተሽከርካሪዎች ግጭት) የሕግ አተገባበር የአንቀጽ 2084 አጠቃላይ ይዘት

አንቀጽ 2084 ሁለት የሞተር ተሽከርካሪዎች እርስ በእርስ በሚጋጩበት ጊዜ የሚኖረውን የፍትሐ ብሔር ኃላፊነትና የጉዳት ክፍፍል የሚደነግግ ልዩ ድንጋጌ ነው። ድንጋጌው የተሽከርካሪ ባለቤቶች ባላቸው ጥብቅ ኃላፊነት (strict liability) እና በአሽከርካሪዎች ጥፋት (fault) መካከል ያለውን ሚዛን ይጠብቃል።

1.ዋና ዋና የሕግ ድንጋጌዎችና አካላት

ሀ.እኩል አስተዋጽኦ የማድረግ የሕግ ግምት (ንኡስ አንቀጽ 1)

• ሕጉ፡ ሁለት የሞተር ተሽከርካሪዎች በሚጋጩበት ጊዜ፣ እያንዳንዱ ተሽከርካሪ ለአደጋው መከሰት እኩል አስተዋጽኦ እንዳደረገ በሕግ ይገመታል።

•  አተገባበር፡ አደጋው እንዴት እንደደረሰ የሚያስረዳ በቂ ማስረጃ በሌለበት ጊዜ፣ ፍርድ ቤቱ የትኛው አሽከርካሪ ጥፋተኛ እንደሆነ ለመገመት ሳይቸገር ወይም ክሱን ውድቅ ሳያደርግ፣ ይህንን የሕግ ግምት በመጠቀም ሁለቱም ተሽከርካሪዎች ለአደጋው እኩል መንሰኤ እንደሆኑ ይወስናል።

ለ.ጉዳቱን እኩል የመካፈል/የማካፈል ኃላፊነት (ንኡስ አንቀጽ 2)

• ሕጉ፡ የእያንዳንዱ ተሽከርካሪ ባለቤት ወይም ኃላፊ የሆነው ሰው ከአደጋው የደረሰውን ጠቅላላ ጉዳት እኩል  (50%) ይሸፍናል።

•  አተገባበር፡ 

  • ፍርድ ቤቱ በሁለቱም ተሽከርካሪዎች ላይ የደረሰውን ጠቅላላ የጉዳት መጠን ያሰላል።

  • ከዛም የደረሰውን ጠቅላላ ጉዳት ደምሮ ለሁለት እኩል በማካፈል፣ የደረሰው የገንዘብ ጉዳት መጠን  ሁለቱም ወገኖች እኩል እጣ እንዲሸፍኑ ይወስናል።

ሐ.ከእኩል ኃላፊነት ነፃ የመሆን ልዩ ሁኔታ / የጥፋት መረጋገጥ (ንኡስ አንቀጽ 3)

• ሕጉአደጋው ሙሉ በሙሉ ወይም በዋናነት ከአንደኛው አሽከርካሪ ጥፋት የተነሳ የደረሰ መሆኑ ከተረጋገጠ፣ በንኡስ አንቀጽ (1) እና (2) የተደነገጉት እኩል የማካፈል ሕጎች ተፈጻሚ አይሆኑም።

•  አተገባበር፡ 

  • የማስረዳት ኃላፊነት፡ አደጋው በሌላኛው አሽከርካሪ ጥፋት ብቻ ወይም በዋናነት የደረሰ ነው የሚል ወገን ይህንን  የማስረዳት ኃላፊነት አለበት።

  • የጥፋት ደረጃ ("ሙሉ በሙሉ ወይም በዋናነት")፡ የእኩል ኃላፊነት ግምቱን ለማፍረስ፣ ጥፋቱ ሙሉ በሙሉ ወይም በጎላ ሁኔታ የላቀ (chiefly) መሆኑ መረጋገጥ አለበት። የሁለቱም አሽከርካሪዎች አነስተኛ ወይም እኩል ጥፋት ካለ የ50/50 ክፍፍሉ አይቀየርም።

2.ከጠቅላላ የተሽከርካሪዎች ኃላፊነት መርሆዎች ጋር ያለው ቁርኝት

1. የባለቤት  Strict Liability፡ እንደ አንቀጽ 2081 ድንጋጌ፣ የሞተር ተሽከርካሪ ባለቤትነት በተሽከርካሪው ምክንያት ለሚመጡ አደጋዎች ያለ ጥፋት  ኃላፊነትን ያስከትላል። አንቀጽ 2084 ግን ሁለት አደጋ ፈጣሪ ተሽከርካሪዎች እርስ በእርስ በሚጋጩበት ጊዜ ይህ ያለ ጥፋት ኃላፊነት እንዴት እንደሚተገበር የሚያስተካክል ልዩ ድንጋጌ ነው።

2. ከጥብቅ ኃላፊነት ወደ ጥፋት ተመርኩዞ የመወሰን ሂደት፡ ተሽከርካሪዎች ከእግረኛ ወይም ከተሳፋሪ ጋር በሚጋጩበት ጊዜ ያለ ጥፋት ኃላፊነት ተፈጻሚ ቢሆንም፣ ሁለት ተሽከርካሪዎች እርስ በእርስ በሚጋጩበት ጊዜ ግን ግልጽ የጥፋተኝነት ማስረጃ ካልቀረበ በቀር ሕጉ የጉዳት ካሳ  እኩል ያካፍላል።

በፍትሐ ብሔር ሕጉ አንቀጽ 2084(3) ስር የተጠቀሰው "በዋናነት" (Chiefly) የሚለው የሕግ ጽንሰ-ሀሳብ፣ የምዘና መለኪያዎች እና የ 51%/49% የጥፋተኝነት ድርሻ አተገባበር አስመልክቶ የአተገባበር መርሆዎች

1. "በዋናነት" (Chiefly Caused) ማለት ምን ማለት ነው?

በአንቀጽ 2084(3) መሠረት፣ አደጋው "ሙሉ በሙሉ ወይም በዋናነት" ከአንደኛው አሽከርካሪ ጥፋት የተነሳ የደረሰ መሆኑ ከተረጋገጠ፣ የ 50/50 እኩል ጉዳት የማካፈል ሕግ ተፈጻሚ አይሆንም።

• "በዋናነት" (Chiefly) ማለት የአንዱ አሽከርካሪ ድርጊት ወይም ጥፋት ለአደጋው መከሰት ጎልቶ የወጣ፣ ዋና እና ወሳኝ ምክንያት (predominant/decisive cause) ሆኖ ሲገኝ እና የሌላኛው አሽከርካሪ ድርጊት ደግሞ ለአደጋው ያለው አስተዋጽኦ አነስተኛ ወይም ሁለተኛ ደረጃ ሆኖ ሲገኝ ነው።

2. ፍርድ ቤቶች "ዋና ጥፋትን" የሚያዝኑባቸው መለኪያዎች

አንደኛው አሽከርካሪ ለአደጋው "ዋና ምክንያት" መሆኑን ለመወሰን የሚከተሉትን የፍትሐ ብሔር ሕግ ድንጋጌዎችና መለኪያዎች ማንሳት ይቻላል፦

1. የጥፋቱ ከባድነት (Gravity of Fault)፦ በአንቀጽ 2098(2) እና 2160(2) መሠረት፣ ፍርድ ቤቱ የድርጊቱን ከባድነትና የሕግ መጣስ ደረጃ ይመዝናል።

   • ምሳሌ፦ ከፍተኛ ፍጥነት፣ በተሳሳተ መስመር ማሽከርከር ወይም በስካር ማሽከርከር ያሉ ከባድ የትራፊክ ጥፋቶች ከቀለል ያለ ወይም አጸፋዊ ምላሽ ዘግይቶ የመስጠት ጥፋት ጋር ሲነጻጸሩ የላቀ ከባድነት አላቸው።

2. የምክንያትና ውጤት አስተዋጽኦ (Causal Contribution)፦ በአንቀጽ 2098(2) መሠረት፣ የተፈጸመው ጥፋት ለአደጋው መከሰት ያደረገው የቀጥታ ምክንያታዊ አስተዋጽኦ መጠን ይለካል።

3. የተጠንቃቂ አሽከርካሪ መስፈርት (Standard of Reasonable Driver)፦ በአንቀጽ 2030(2) መሠረት፣ የአሽከርካሪው ድርጊት በተመሳሳይ መንገድና ሁኔታ ውስጥ ያለ ተጠንቃቂ/ምክንያታዊ አሽከርካሪ ሊያደርገው ከሚገባው ጥንቃቄ አንጻር ይመዝናል።

4. የተወሰኑ የትራፊክ ደንቦችን መጣስ፦ በአንቀጽ 2035(1) መሠረት፣ ግልጽ የሆነ የትራፊክ ሕግ ወይም ደንብ መጣስ ራሱ የጥፋተኝነት ማረጋገጫ (offence) ይሆናል።

5. የማስረጃ መሣሪያዎች፦ የትራፊክ ፖሊስ አደጋ ምርመራ ሪፖርት፣ የፍሬን መስመር (skid marks) ልኬት፣ የተሽከርካሪዎቹ የተመቱበት ቦታና የጉዳት አይነት፣ እንዲሁም የቴክኒክ ባለሙያዎች ምስክርነት ለዚህ ምዘና ውሳኔ ይሰጣሉ።

3. የ 51%/49% የጥፋት ድርሻ ሲረጋገጥ ሕጉ እንዴት ይተገበራል?

በቀረበው ማስረጃ መሠረት የአንዱ አሽከርካሪ ጥፋት 51%፣ የሌላኛው ደግሞ 49% መሆኑ ከተረጋገጠ፦

1. የእኩል ክፍፍል ድንጋጌው ይነሳል (አንቀጽ 2084(3))፦ አንደኛው አሽከርካሪ ከአጠቃላይ ጥፋቱ አብላጫውን (51%) በመሸፈኑ፣ አደጋው "በዋናነት" በእሱ ጥፋት እንደደረሰ ይቆጠራል። በመሆኑም በአንቀጽ 2084(2) ስር ያለው የ 50/50 እኩል ጉዳት የማካፈል ግዴታ ሙሉ በሙሉ ውድቅ ይሆናል።

2. ወደ ተመጣጣኝ ኃላፊነት (Proportional Liability) መሸጋገር፦ አንቀጽ 2084 ከተነሳ በኋላ፣ ኃላፊነቱ የሚመራው በጠቅላላ የፍትሐ ብሔር ኃላፊነት ሕጎች መሠረት ነው፦ 

   • በአንቀጽ 2098(1)-(2) መሠረት፣ የተጎጂው የራሱ ጥፋት (49%) ለአደጋው አስተዋጽኦ ስላደረገ፣ የሚከፈለው ካሳ እንደ ጥፋቱ ከባድነትና አስተዋጽኦ መጠን ይጎድላል።

   • በአንቀጽ 2160(1) መሠረት፣ ፍርድ ቤቱ ክፍያውን እንደየጥፋታቸው ድርሻ መጠን በፍትሃዊነት ይከፍለዋል።

3. የመጨረሻ ውጤት፦ ጠቅላላ ጉዳቱን ደምሮ ለሁለት እኩል ከመክፈል (50/50) ይልቅ፣ 51% ጥፋተኛ የሆነው አሽከርካሪ የጠቅላላ ጉዳቱን 51% ይሸፍናል፤ 49% ጥፋተኛ የሆነው ደግሞ 49% ይሸፍናል።

ሌላ ማንሳት የሚቻለው መከራከሪያ  ለምሳሌ  ተሽከርካሪ ሀ "በእግረኛው ላይ በቀጥታ ጉዳት አላደረስኩም፤ ስለዚህ ለደረሰው ጉዳት ኃላፊ አይደለሁም" በማለት የሚያቀርቡት የመከላከያ ነጥብ በሕግ ፊት ተቀባይነት የለውም። የኢትዮጵያ  የኢዮጵያየፍትሐ ብሔር ሕግ የፍትሐ ብሔር ኃላፊነትን በሚወስንበት ጊዜ የጉዳቱ ቀጥተኛና ዋና ምክንያታዊ መንሰኤ (Proximate Cause) ማን ነው በሚለው መርህ እንጂ አካላዊ ንክኪ በመኖሩ ብቻ አይደለም።

ዝርዝር የሕግ ትንተና

1.የመጨረሻውና ዋናው ጥፋተኛ ኃላፊነት (የተሽከርካሪ ሀ ኃላፊነት)

• በጥፋት ላይ የተመሠረተ ኃላፊነት (Fault-Based Liability)፦ የመጀመሪያው ተሽከርካሪ ለአደጋው መከሰት ሙሉ በሙሉ ጥፋተኛ (100% at fault) በመሆኑ፣ በፍትሐ ብሔር ሕግ አንቀጽ 2028 መሠረት በጥፋቱ ምክንያት ለደረሰው ጉዳት ሁሉ ካሳ የማካካስ ግዴታ አለበት።

• የምክንያትና ውጤት ቁርኝት (Direct Causation)፦ ተሽከርካሪ ሀ እግረኛውን በቀጥታ ባይመታውም፣ ሁለተኛውን ተሽከርካሪ (ተሽከርካሪ ለ) ገጭቶ ወደ እግረኛው እንዲገፋና ጉዳት እንዲያደርስ ያደረገው የሀ ጥፋት ነው። በመሆኑም በእግረኛው ላይ የደረሰው ጉዳት የተሽከርካሪ ሀ ጥፋት ቀጥተኛና አውቶማቲክ ውጤት (direct consequence) ተደርጎ ይወሰዳል።

• የብቸኝነት ኃላፊነት (Sole Liability)፦ በአንቀጽ 2156 ድንጋጌ መሠረት፣ ከኃላፊዎቹ ወገኖች መካከል ጥፋት የፈጸመው አንደኛው ብቻ ከሆነ፣ የጉዳቱን ዕዳ ሙሉ በሙሉ በመጨረሻ የሚሸከመው እሱ ብቻ ይሆናል።

2.የሁለተኛው ተሽከርካሪ (ተሽከርካሪ ለ) የሕግ ሁኔታና መከላከያ

• ጥብቅ ኃላፊነት (Strict Liability)፦ ተሽከርካሪ ለ እግረኛውን በቀጥታ በመታቱ፣ በሕጉ አንቀጽ 2081 መሠረት በሞተር ተሽከርካሪ ባለቤትነቱ/ያዥነቱ ምክንያት በጥብቅ ኃላፊነት (strict liability) ሊጠየቅ ይችላል።

• ከኃላፊነት ነፃ የመሆን መከላከያ (Exemption)፦ ነገር ግን በአንቀጽ 2086(1) መሠረት፣ ተሽከርካሪ ለ ምንም ዓይነት ጥፋት እንዳልፈጸመ እና አደጋው ሙሉ በሙሉ በሦስተኛ ወገን (በተሽከርካሪ ሀ) ጥፋት የተከሰተ መሆኑን በማስረዳት ከኃላፊነት ሙሉ በሙሉ ነፃ መሆን ይችላል።

3.የእግረኛው መብት እና የአንድነት ኃላፊነት (Pedestrian's Remedies)

• የአንድነት ኃላፊነት (Joint and Several Liability)፦ በሕጉ አንቀጽ 2155(1) እና (3) መሠረት፣ ተጎጂው እግረኛ በደረሰበት ጉዳት ሁለቱንም ተሽከርካሪዎች በአንድነትና በነጠላ (Jointly and Severally) የመክሰስና ካሳ የመጠየቅ መብት አለው።

• የመተካት/የመጠየቅ መብት (Subrogation/Recourse)፦ እግረኛው ካሳውን ከተሽከርካሪ ለ ቢቀበል እንኳ፣ ተሽከርካሪ ለ ለአደጋው ጥፋት ስለሌለበት፣ በአንቀጽ 2161 መሠረት የተጎጂውን ቦታ ተክቶ (subrogation) የከፈለውን ካሳ ሙሉ በሙሉ ከተሽከርካሪ ሀ የመጠየቅና የማስመለስ መብት አለው።

በኢትዮጵያ የፍትሐ ብሔር ሕግ ከውል ውጪ በሚደርስ ኃላፊነት (Extra-Contractual Liability) ሥር፣ የጉዳቱ ቀጥተኛና ዋና ምክንያታዊ መንሰኤ (Proximate Cause / Direct Causal Link) የሚለው ጽንሰ-ሀሳብ በአንድ ድርጊትና በደረሰው ጉዳት መካከል ያለውን የሕግ ቁርኝት ለመወሰን የሚያገለግል መሠረታዊ መርህ ነው።

ይህ መርህ በፍትሐ ብሔር ሕጉ ውስጥ በሚከተሉት ዋና ዋና ነጥቦች 

1.የቀጥተኛ ምክንያታዊ ቁርኝት ግዴታ (Direct Causal Connection)

• የኃላፊነት መሠረት፦ በጥፋትም ሆነ ያለጥፋት በሕግ በሚወሰን ኃላፊነት፣ አንድ ሰው ካሳ እንዲከፍል የሚገደደው ደረሰ የተባለው ጉዳት እሱ በፈጸመው ድርጊት ወይም ጥፋት ቀጥተኛ ውጤት ሆኖ ሲገኝ ብቻ ነው።

• የካሳ መጠንና የጉዳቱ ወሰን፦ በአንቀጽ 2091 መሠረት፣ ኃላፊነት አለበት የተባለ ሰው የሚከፍለው የካሳ መጠን ድርጊቱ ለተጎጂው ባስከተለው ትክክለኛ የጉዳት መጠን ጋር እኩል መሆን አለበት። በመሆኑም ከድርጊቱ ጋር የቀጥታ ምክንያታዊ ቁርኝት የሌላቸው የራቁ ጉዳቶች በካሳው ውስጥ አይካተቱም።

2.የጥፋቶች አስተዋጽኦና ከባድነት ምዘና (Causal Contribution & Gravity)

በአንድ አደጋ ውስጥ ከአንድ በላይ ምክንያቶች ወይም ጥፋቶች በሚኖሩበት ጊዜ፣ ሕጉ የትኛው ድርጊት ለአደጋው "ዋና መንሰኤ" እንደሆነ ለመወሰን የጥፋቶቹን ደረጃ ይመዝናል፦

• የተጎጂው ጥፋት አስተዋጽኦ፦ በአንቀጽ 2098(2) መሠረት፣ ተጎጂው ለጉዳቱ መከሰት የራሱ ጥፋት ካለበት፣ ፍርድ ቤቱ የተፈጸሙት ጥፋቶች ለአደጋው መከሰት ያደረጉትን የምክንያትነት አስተዋጽኦ (extent of contribution to causing damage) እና የጥፋቶቹን ከባድነት በማነጻጸር የሚከፈለውን ካሳ ይ ቀንሳል።

• የጋራ ጥፋተኞች አስተዋጽኦ፦ በአንቀጽ 2160(2) መሠረት፣ በርካታ ሰዎች በጥፋታቸው ለጉዳቱ አስተዋጽኦ ሲያደርጉ፣ ፍርድ ቤቱ እያንዳንዱ ጥፋት ለአደጋው ያደረገውን ምክንያታዊ አስተዋጽኦ መጠን በማየት የካሳ ዕዳውን በፍትሃዊነት ይከፍለዋል።

3.ያልተጠበቁ ምክንያቶችና የኃላፊነት ወሰን (Unforeseeable Consequences)

• በአንቀጽ 2101(1) መሠረት፣ በደረሰው አደጋ ምክንያት ያልተጠበቁና ሊገመቱ የማይችሉ ሁኔታዎች ተከሰተው ጉዳቱ ከተጠበቀው በላይ በከፍተኛ ሁኔታ ከሰፋ፣ ፍርድ ቤቱ በፍትሃዊነት የሚከፈለውን ካሳ ሊቀንስ ይችላል።

• ነገር ግን ጉዳቱ ሆን ተብሎ (intentional offence) የተፈጸመ ከሆነ ይህ የካሳ ቅናሽ ተፈጻሚ አይሆንም።

4. የማስረዳት ኃላፊነት (Burden of Proof)

• በአንቀጽ 2141 መሠረት፣ ተጎጂው የደረሰበትን የጉዳት መጠን ብቻ ሳይሆን፣ ተከሳሹን ኃላፊ የሚያደርገውን ምክንያታዊ ሁኔታና በድርጊቱ እና በጉዳቱ መካከል ያለውን ምክንያታዊ ቁርኝት የማስረዳት ኃላፊነት አለበት።

5.ምክንያታዊ ቁርኝቱን የሚያቋርጡ ሁኔታዎች (Intervening Causes)

• በአንቀጽ 2086(1) መሠረት፣ አደጋው የተከሰተው ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል በሦስተኛ ወገን ጥፋት ወይም በራሱ በተጎጂው ጥፋት መሆኑ ከተረጋገጠ፣ ተከሳሹ ከኃላፊነት ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል ነፃ ይሆናል። ይህም የሦስተኛ ወገን ጥፋት የቀጥታ ምክንያታዊ ቁርኝቱን እንደሚያቋርጠው ያሳያል።